Kontaktu
Timor‑Leste no Austrália

Parseria ne'ebé moris iha funu, renova iha 2026

Husi Funu Mundiál Segundu to'o Parseria Foun ba Era Foun, relasaun entre nasaun rua.

Tasi-ibun Timor‑Leste

Ligasaun kle'an entre Austrália no Timor‑Leste hahú durante Funu Mundiál Segundu, bainhira komunidade Timor-oan arriska no sakrifika sira-nia moris atu apoia komandu Australianu. Laso fundamentál ida-ne'e loke dalan ba relasaun modernu, ne'ebé hametin bainhira Austrália lidera misaun manutensaun dame INTERFET hafoin votasaun independénsia 1999, no dala ida tan durante krize 2006 liu husi Operasaun Astute.

1942 to'o 1945Komunidade Timor-oan apoia komandu Australianu durante Funu Mundiál Segundu.
1999Austrália lidera misaun manutensaun dame INTERFET hafoin votasaun independénsia.
2006Operasaun Astute durante krize 2006.
2018Tratadu Fronteira Marítima rezolve governasaun rekursu iha Tasi Timor.
Outubru 2025Timor‑Leste tama ASEAN, ho apoiu forte Austrália.
28 Janeiru 2026Asinatura Parseria Foun ba Era Foun.

Ohin loron parseria ne'e tama ona iha faze sofistikadu no hare ba oin, ho karakterístika rezolve problema hamutuk no respeitu mútuu. Tratadu Fronteira Marítima 2018 rezolve governasaun rekursu iha Tasi Timor, no loke odamatan ba inisiativa hanesan projetu kaptura no armazenamentu karbonu tranzfronteirisu iha kampu gás Bayu-Undan. Kolaborasaun ekonómika ida-ne'e hametin liu husi ligasaun povu-ba-povu ne'ebé aumenta liu husi eskema PALM Austrália nian, harii kapasidade institusionál, no apoiu forte Austrália ba adezaun Timor‑Leste ba ASEAN.

Relasaun ne'e tama iha kapítulu foun iha loron 28 Janeiru 2026 ho asinatura Parseria Foun ba Era Foun husi Primeiru-Ministru Xanana Gusmão no Primeiru-Ministru Anthony Albanese. Deklarasaun konjunta ida-ne'e estabelese enkuadramentu abranjente atu hametin relasaun entre nasaun rua. Estruturadu iha pilár tolu, dame no integrasaun rejionál, prosperidade no reziliénsia ekonómika, no ligasaun povu-ba-povu ne'ebé forte liu, nia hametin respeitu mútuu ba soberania nasionál no haforsa kooperasaun iha seguransa rejionál, dezenvolvimentu institusionál no kresimentu ekonómiku sustentável.

Pilár tolu Parseria Foun nian

1Dame no integrasaun rejionál
2Prosperidade no reziliénsia ekonómika
3Ligasaun povu-ba-povu ne'ebé forte liu
Bandeira Austrália no Timor‑Leste

Migrasaun Timor-oan ba Austrália →