Kontaktu

Istória, Independénsia no Harii Nasaun

Husi Revolusaun Kravu 1974 to'o restaurasaun independénsia iha loron 20 Maiu 2002, no tinan sira tuir mai.

Ami-nia Istória

Bainhira Revolusaun Kravu 1974 lori mudansa polítika ba Portugál, nia impériu koloniál hahú monu. Iha Timor, movimentu polítiku lokál mosu lalais. Frente Revolusionária Timor‑Leste Independente (FRETILIN) deklara independénsia iha loron 28 Novembru 1975. Independénsia ne'e badak: loron sia hafoin, Indonézia invade no aneksa territóriu, hahú okupasaun ne'ebé dura to'o 1999.

Entre 1975 no 1999 povu Timor mantein rezisténsia nafatin hasoru okupasaun liu husi frente diplomátika, armada no klandestina, maski susar tebes. Solidariedade internasionál sa'e beibeik, to'o pontu aas liu hafoin masakre Santa Cruz 1991 iha Dili, bainhira tropa Indonézia tiru manifestante pasífiku sira. Grava iha filme no fó sai iha mundu tomak, eventu ne'e hamosu apoiu internasionál boot ba kauza Timor.

Iha tinan 1990 nia rohan, hafoin Prezidente Suharto monu no presaun internasionál sa'e, Nasoins Unidas organiza referendu kona-ba autodeterminasaun. Iha Agostu 1999, besik 80 porsentu votante Timor-oan hili independénsia. Violénsia tuir mai, ne'ebé presiza misaun manutensaun dame ONU atu estabiliza territóriu. Timor‑Leste nia independénsia restaura iha loron 20 Maiu 2002.

Independénsia no Harii Nasaun

Hafoin restaurasaun independénsia iha 2002, Timor‑Leste hasoru dezafiu boot tebes. Nasaun sai husi konflitu ho infraestrutura físika kuaze rahun hotu, la iha instituisaun governu, esperiénsia administrativa menus, no todan husi trauma físiku no psikolójiku kle'an husi luta ba soberania.

Hanesan estadu frájil no afetadu husi konflitu barak, dalan ba estabilidade la'ós loos. Tensaun polítika kulmina iha krize 2006. Forsa manutensaun dame internasionál fila fali ba tempu badak, maibé Timor‑Leste hatudu reziliénsia boot, la'o liu tinan uluk sira ho enkuadramentu demokrátiku intaktu, no harii reputasaun rejionál ba estabilidade no transferénsia podér ho dame liu husi eleisaun regulár no transparente. Lema "Adeus Konflitu, Bem-vindu Dezenvolvimentu" sai marka nasionál.

Tinan uluk hafoin restaurasaun independénsia mós marka ho otimizmu nasionál. Rekoñesidu iha mundu nu'udar demokrasia foun liu, Timor‑Leste foka ba unidade no dezenvolvimentu institusionál. Konstituisaun 2002 kodifika aspirasaun sira-ne'e, estabelese sistema semi-prezidensiál no kompromisu firme ba direitus umanus no governasaun di'ak.

Jeografia no Riku-Soin Naturál

Timor‑Leste nia jeografia furak tebes. Foho-lolon la'o iha rai barak, fó paizajen dramátiku no vale bokur. Klima tropikál, ho tempu udan no tempu bailoron ne'ebé klaru, no populasaun barak hela iha área rurál no depende ba agrikultura.

Tasi ne'ebé haleu Timor‑Leste nu'udar tasi ho biodiversidade aas liu iha mundu. Illa Ataúro identifikadu nu'udar fatin ho biodiversidade ikan aas liu iha planeta, paraízu ba mergulladór no peskizadór tasi. Praia hanesan Illa Jako nafatin la iha buat ruma estraga, no rai laran fó oportunidade la'o-ain, haree manu no turizmu kulturál.

Kafé nu'udar esportasaun importante liu ida Timor‑Leste nian. Kuda liuliu husi to'os-nain ki'ik, kafé Timor hetan valór tanba nia kualidade orgániku no sabor úniku.

Ekonomia

Timor‑Leste nia ekonomia sa'e barak dezde restaurasaun independénsia, liu husi parseria ho Austrália atu dezenvolve mina-rai no gás iha Tasi Timor, hahú ho Bayu-Undan. Fundu Petrolíferu, harii iha 2005 no tuir modelu fundu riku-soin soberanu Noruega nian, jere reseita sira-ne'e ho transparénsia no sustentabilidade, no konsidera nu'udar modelu jestaun rekursu. Ho reseita sira-ne'e, governu tuir-tuir malu investe iha infraestrutura prinsipál no kapitál umanu, no iha diversifikasaun ekonomia ba rekursu iha rai-maran, turizmu no agrikultura.

Ho nia furak naturál no kultura riku, Timor‑Leste tau nia matan atu sai sentru rejionál ba ekoturizmu, turizmu aventura no investimentu pioneiru.

Edukasaun no formasaun profisionál mós parte husi ekuasaun ekonómika. Populasaun joven presiza abilidade atu tama merkadu traballu doméstiku no internasionál. Programa lian Inglés, formasaun aviasaun no ospitalidade, no edukasaun tékniku dezeña atu prepara joven Timor-oan ba empregu iha indústria lokál no iha oportunidade internasionál hanesan eskema PALM.